Every year, on April 2, World Autism Awareness Day is marked , a day that is not just about information, but increasingly about something else: the inclusion of people with autism in everyday life.
This year's theme is: "Autism and Humanity - Every Life Has Value", a message that shifts the focus from "awareness" to respect, dignity and acceptance of human diversity.
What is autism?
Autism spectrum disorder is a condition that accompanies a person throughout life and affects:
– social interactions
– communication
– manner of behavior and perception
According to worldwide estimates, about 1 in 127 people are on the autism spectrum. But it is important to understand that every case is different, there is no "one size fits all".
Why is this day important?
Because it's not just about knowing what autism is. It's about:
– diagnosis and support at an early stage
– comprehensive education
– better access to health services
– reduction of prejudice
In short: to make real life more livable for people on the autism spectrum.
How is the approach changing?
There is a shift from “understanding autism” to “making space for it.” This includes:
– more sensory-friendly environments
– more flexible communication methods
– adaptation to school and work
The idea is simple: not for autistic people to adapt to the world, but for the world to adapt to them.
What can you do?
You don't have to do something big. Even the little things matter:
– learn and share accurate information
– support awareness initiatives
– listen more to the voices of people on the autism spectrum
– support inclusive policies and practices
Autism is not just a "condition" that needs to be understood, but a part of human diversity that needs to be accepted.
What are the symptoms of autism?
Symptoms usually become apparent during early childhood, between the ages of 12 and 24 months. However, symptoms can appear earlier or later and are divided into two categories:
- problems with communication or social interaction
- restricted or repetitive patterns of behavior and activities
To be diagnosed with autism, a person must experience symptoms in both of these categories.
1. Problems with communication and social interaction
Që nga lindja: Vështirësi për të mbajtur kontakt me sy.
Deri në 9 muaj: Nuk iu përgjigjen emrit të tyre.
Deri në 9 muaj: Nuk shfaqin shprehi në fytyrë që reflektojnë emocionet e tyre (si befasia ose zemërimi).
Deri në 12 muaj: Nuk angazhohen në lojëra bazike argëtuese për fëmijë.
Deri në 12 muaj: Nuk bëjnë ose bëjnë vetëm pak gjeste me dorë, si tundja e dorës.
Deri në 15 muaj: Nuk ndajnë interesat e tyre me të tjerët (duke i treguar dikujt një lodër të preferuar, për shembull).
Në moshën 18 muajsh: Nuk shohin drejt një vendi ku i drejtojnë të tjerët.
Nga 24 muajsh: Nuk vënë re kur të tjerët duken të trishtuar ose të lënduar.
Deri në 30 muajsh: Nuk angazhohen në lojëra si për shembull kujdesi për një kukull.
Deri në moshën 5 vjeç: Të mos luajnë në aktivitete ku luhet me radhë, njëri pas tjetrit.
2. Modele të kufizuara ose të përsëritura të sjelljes dhe aktiviteteve
- lëvizje të përsëritura, si lëkundja, përplasja e duarve, rrotullimi ose vrapimi përpara dhe mbrapa
- probleme me rutinat e rregullta, si koha e gjumit
- përsëritje e fjalëve ose frazave që dëgjojnë
- mërziten për ndryshime të vogla
- përqendrohen në një pjesë të objekteve, si rrota e një kamioni ose flokët e një kukulle
- reagime të pazakonta ndaj të dhënave shqisore, si tingujt, erërat dhe shijet
- fiksime ndaj gjërave të caktuara
- aftësi të jashtëzakonshme, si talenti në muzikë ose aftësitë e kujtesës
Karakteristika të tjera
- lëvizje të vonuara, gjuhësore ose aftësi njohëse
- sjellje hiperaktive, të pavëmendshme ose impulsive
- reagime të papritura emocionale
- zakone ose preferenca të pazakonta të të ngrënit
- modele të pazakonta gjumi
Vonesat në të folur dhe autizmi
Fëmijët me autizëm shpesh kanë vonesa në të folur, por vetëm vonesat në të folur nuk do të thotë se fëmija ka autizëm. Vonesat e të folurit që lidhen me autizmin zakonisht ndodhin së bashku me probleme të tjera komunikimi, të tilla si mospërdorimi i gjesteve, mospërgjigjja ndaj emrit dhe mungesa e interesit për t'u lidhur me njerëzit.
Shumë fëmijë flasin më herët ose më vonë se mesatarja, kështu që nuk është gjithmonë shkak për t'u shqetësuar.
Çfarë e shkakton autizmin?
Shkaku i saktë është i panjohur. Hulumtimet më aktuale tregojnë se nuk ka asnjë shkak të vetëm. Disa faktorë rreziku përfshijnë:
- të kesh një anëtar të ngushtë të familjes që është autik
- mutacione të caktuara gjenetike
- çrregullime gjenetike
- ekspozimi ndaj metaleve të rënda dhe toksinave mjedisore
- ekspozimi i fetusit ndaj medikamenteve të caktuara etj.
Mite dhe fakte
Myth: People with autism don't want to make friends.
Truth: If someone has autism, they likely have difficulty in social situations, so they rarely interact with others around them. They may seem shy or unfriendly, but this is simply because they don't know how to communicate their wants and thoughts in the same way that others do.
Myth: People with autism don't feel any emotions.
Truth: Autism does not make people unable to feel emotions, it simply makes it difficult for them to communicate and perceive these emotions.
Myth: People with autism don't understand the emotions of others.
Truth: Autism affects a person's ability to understand nonverbal communication. Someone with autism may not understand someone's sadness based on body language or sarcasm in their tone of voice, but if these feelings are communicated more directly, people with autism are the first to express compassion and empathy.
Myth: People with autism are mentally disabled.
Truth: Many people with autism have high levels of intelligence and excel in math, music, or other disciplines.
Myth: People who exhibit typical traits of a person with autism are just weird and will get over it.
Truth: Autism stems from biological conditions that affect brain development and, for many individuals, is a lifelong condition.
Movies that will make you understand the experiences of people with autism
1. "Atypical"
2. “A Boy Called Po”
3. "The Lighthouse of the Orcas"
4. “The Story of Luke”
5. “Fly Away”
6. "The United States of Autism"
7. “Sounding The Alarm”
8. "What's Eating Gilbert Grape?"
9. "The Boy Who Could Fly"
10. "A Mother's Courage: Talking Back To Autism"
11. "Wretches & Jabberers"
