Who are the Taliban?
The Taliban were formed as a group of mujahedeen fighters who opposed the Russians during the Soviet occupation of Afghanistan, which began in 1979. Led by Mullah Mohammad Omar, a local imam in Kandahar, in 1994, they were initially formed by a small group of students madrassas who were angry with the contempts of warlords in the civil war. Their influence spread rapidly over the next two years.
What do they believe?
Talebanët shpesh përfliten për interpretimin e ngushtë të ligjit islam të sheriatit, të frymëzuar nga shkolla fundamentaliste Deobandi. Ligji i sheriatit është një ligj fetar që bën pjesë në traditën islame dhe rrjedh nga parimet fetare të Islamit, veçanërisht Kurani dhe hadithi. Në arabisht, termi sheriat i referohet ligjit hyjnor të pandryshueshëm të Zotit. Mënyra e zbatimit të tij në kohët moderne ka qenë një objekt mosmarrëveshjeje midis fundamentalistëve (një person që beson në interpretimin e rreptë, fjalë për fjalë të shkrimit të shenjtë në një fe) dhe modernistëve myslimanë.
Deri në vitin 1998, gjatë periudhës së parë në pushtet, e cila përfundoi me pushtimin e udhëhequr nga SHBA pas sulmeve të 11 shtatorit 2001, talebanët lëshuan interpretimin e tyre të ashpër.
Kjo i largoi gratë nga jeta publike, kryesisht i ndaloi ato të punonin ose studionin dhe i mbanin mbyllur në shtëpi nëse nuk shoqëroheshin nga një kujdestar mashkull. Ekzekutimet publike dhe goditjet me kamxhik ishin të zakonshme, filmat dhe librat perëndimorë u ndaluan dhe artefaktet kulturore që shiheshin si blasfemi u shkatërruan.
Si do qeverisin?
Siç vuri në dukje Ahmed Rashid në librin “Taliban”, botuar para rënies së regjimit të parë të tyre, një problem themelor i grupit atëherë ishte se ishte "në thelb i kapur midis një shoqërie fisnore të cilën ata u përpoqën ta injoronin dhe nevojës për një strukturën shtetërore të cilën ata refuzojnë ta krijojnë.”
Kur talebanët morën pushtetin, siç ka theksuar ish-zëvendësministri afgan i mbrojtjes Tamim Asey, ata "nuk kishin fonde dhe asnjë plan apo program për qeverisje përtej një ideje të paqartë dhe të përgjithësuar të një qeverie të bazuar në sistemin e sheriatit".
A kanë ndryshuar? Kjo është pyetja kryesore. Puna e qeverisjes ka të ngjarë të jetë e kufizuar brenda rreptësive të ngushta fetare.
Kush do të drejtojë?
Kjo nuk është plotësisht e qartë. Udhëheqja dhe strukturat vendimmarrëse të talebanëve janë të ndërlikuara, duke përfshirë rrjete të ndryshme. Sidoqoftë, është sugjeruar se talebanët janë më të interesuar të ndjekin një formë qeverisjeje të centralizuar, duke përfshirë një model iranian me një këshill fetar mbi një president të zgjedhur.
Po në lidhje me çështje të tilla si të drejtat e grave?
Zëdhënësi Mohammad Naeem tha në intervistat për Al Jazeera TV se talebanët nuk donin të jetonin të izoluar. Ai tha se grupi respektonte të drejtat e grave dhe pakicave dhe lirinë e shprehjes brenda ligjit të sheriatit. Po as kjo nuk dihet.
Shumë afganë kanë frikë se talebanët do të kthehen në praktikat e ashpra të së kaluarës në imponimin e sheriatit. Vendi tani mund të përballet me kthimin e talebanëve në pushtet, pushtet që nëse është i ngjashëm me atë të viteve 1990, do të nënkuptonte një përkeqësim të lirive civile, veçanërisht për gratë dhe vajzat, liritë e të cilave u rritën këto 20 vjet.
A do të kenë lidhje me grupe si al-Kaeda?
In the peace deal signed with the US last year, the Taliban vowed to fight terrorism and prevent Afghanistan from turning back into a base for attacks, but it remains a major concern in the west. Earlier this year, top Pentagon leaders said an extremist group such as al-Qaeda may be able to regenerate in Afghanistan, and officials are now warning that such groups could grow much faster than expected.
Sources: Guardian, The New York Times
